του Παύλου Σταματίου (*)
Στις μέρες μας, η σύνδεση μεταξύ της κλιματικής αλλαγής (κρίσης) και των αναπτυξιακών μοντέλων αποκτάει ολοένα και μεγαλύτερη σημασία. Οι κυβερνήσεις προσαρμόζουν τις πολιτικές τους υιοθετώντας μέτρα για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, καθώς για και την προσαρμογή σε ήδη υφιστάμενες και αναμενόμενες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Ο τουρισμός είναι ένας από τους σημαντικότερους οικονομικούς κλάδους στον κόσμο. Συμβάλλει σημαντικά στην κατανόηση των οικονομικών και περιβαλλοντικών δεσμών και στην εγγύηση της μακροπρόθεσμης κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης. Τα τουριστικά έσοδα αποτελούν σημαντικό οικονομικό μοχλό για πολλές χώρες, αφού μεγεθύνουν σημαντικά το ΑΕΠ, δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας και γενικότερα ενισχύουν το όραμα για ένα πιο βιώσιμο μέλλον.
Το 2020, πριν από την έναρξη της πανδημίας COVID-19, η παγκόσμια τουριστική κίνηση είχε σημαντικό οικονομικό αντίκτυπο που ισοδυναμούσε με περίπου 4,7 τρισ. δολάρια $ (Statista, 2024). Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τουρισμού (UNWTO, 2024), η Ευρώπη είναι η περιοχή με τις περισσότερες επισκέψεις στον κόσμο, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 50% όλων των τουριστικών αφίξεων και το 37% των συνολικών εσόδων από τον τουρισμό. Με πάνω από 324 εκατομ. επισκέπτες το έτος (2024), οι ευρωπαϊκές χώρες αντιπροσωπεύουν επτά από τις δέκα (χώρες) με τις περισσότερες αφίξεις τουριστών παγκοσμίως (με την πρώτη τριάδα χωρών να αποτελείται από την Γαλλία, την Ισπανία και την Ιταλία, αντίστοιχα).
Από την άλλη πλευρά, ο τουριστικός κλάδος καταναλώνει σημαντικές ποσότητες ενέργειας, τόσο στον τομέα των μεταφορών για τους τουριστικούς προορισμούς, όσο και για τη λειτουργία των τουριστικών υποδομών. Η υποβάθμιση του περιβάλλοντος είναι εκτεταμένη σε χώρες όπου η οικονομική συμβολή του τουρισμού ενισχύει το εισόδημα. Συνεπώς, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) είναι αναπόφευκτες για την κάλυψη της συνεχούς αυξανόμενης ζήτησης ενέργειας και την τόνωση της οικονομίας, χωρίς να βλάπτεται το περιβάλλον. Τα τελευταία χρόνια οι ΑΠΕ αποτελούν μια από τις σημαντικότερες πηγές ενέργειας και καταβάλλονται σημαντικές προσπάθειες για την ενσωμάτωσή τους στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων, προκειμένου να μετριαστεί η κλιματική αλλαγή και να προστατευθεί η ανθρώπινη υγεία.
Ο μετριασμός της κλιματικής αλλαγής, μαζί με την εξασφάλιση πρόσβασης σε φθηνή «ήπια» ενέργεια, αποτελεί σήμερα μια από τις πιο πιεστικές παγκόσμιες προκλήσεις. Στις σύγχρονες οικονομίες, η διαθεσιμότητα, η προσβασιμότητα και η κατανάλωση ενέργειας αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για τους μακροπρόθεσμους ρυθμούς ανάπτυξης. Ο ενεργειακός εφοδιασμός από ΑΠΕ μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση του περιβάλλοντος.
Η ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας οδηγεί στο ερώτημα κατά πόσον ο τουρισμός μπορεί να συμβάλει στη διασφάλιση της βιωσιμότητας. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τουρισμού (UNWTO) ο πράσινος τουρισμός (γνωστός και ως βιώσιμος ή οικολογικά υπεύθυνος τουρισμός) είναι ο τουρισμός που δίνει έμφαση στην προστασία του περιβάλλοντος και την αειφορία. Ο τουρισμός δηλαδή, που επιδιώκει να διατηρήσει τη φύση και τον πολιτισμό, περιορίζοντας την επίπτωση των τουριστικών δραστηριοτήτων.
Πρόσφατες μελέτες αναφέρουν ότι οι εκπομπές CO2 μπορούν να μειωθούν στον τουριστικό κλάδο, καθώς οι επισκέπτες είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν για δραστηριότητες που συνδέονται με φιλική προς το περιβάλλον τεχνολογία (βλ. Kokkhangplu, Onlamai et al., 2023). Οι επενδύσεις σε πράσινη ηλεκτρική ενέργεια έχουν αποδειχθεί ότι αποφέρουν σημαντικές αποδόσεις σε σύντομο χρονικό διάστημα.
Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Διεθνούς Οργάνωσης Ενέργειας (IEA, 2025), η παγκόσμια ζήτηση ενέργειας αυξήθηκε με ταχύτερο ρυθμό το 2024, κυρίως λόγω της αυξημένης κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και το φυσικό αέριο κάλυψαν το μεγαλύτερο μέρος αυτής της αύξησης. Με βάση την παραπάνω έκθεση, η παγκόσμια κατανάλωση ενέργειας αυξήθηκε κατά 2,2% πέρυσι, ξεπερνώντας την αύξηση του ΑΕΠ κατά 3,2% αλλά παραμένοντας πιο αργή από την μέση ετήσια αύξηση της ζήτησης κατά 1,3% μεταξύ 2013 και 2023.
Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα αυξάνει σημαντικά την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, με στόχο το 80% έως το 2030. Το 2024, περίπου το 50% της ηλεκτρικής ενέργειας προήλθε από ΑΠΕ, σημειώνοντας διπλασιασμό σε σχέση με το 2013 (το 22% της ηλεκτρικής ενέργειας προήλθε από ηλιακή ενέργεια και το 22% από αιολική) (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2025).
Η επανεκκίνηση του τουρισμού, παράλληλα με τον επανασχεδιασμό του συστήματος, είναι περίπλοκη διαδικασία και παρεμποδίζεται από ένα ευρύ φάσμα παραγόντων που θέτουν περαιτέρω σε δοκιμασία την ανθεκτικότητα του. Το αυξανόμενο κόστος ενέργειας και η κρίση κόστους ζωής μειώνουν την οικονομική δυνατότητα των ανθρώπων να ταξιδεύουν και ταυτόχρονα αυξάνουν το κόστος επιχειρηματικής δραστηριότητας.
Συνεπώς, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα πρέπει να δώσουν μεγαλύτερη έμφαση στην πράσινη χρηματοδότηση παρέχοντας κίνητρα για επενδύσεις σε οικολογικά φιλικές τουριστικές υποδομές και δραστηριότητες. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει δάνεια με χαμηλό επιτόκιο, φορολογικές εκπτώσεις και επιδοτήσεις για επιχειρήσεις που εφαρμόζουν φιλικές προς το περιβάλλον πρακτικές. Ταυτόχρονα όμως, θα πρέπει να ενταθούν οι εκστρατείες ευαισθητοποίησης του κοινού με σκοπό την εκπαίδευση των πολιτών, των επισκεπτών και των εταιρειών σχετικά με τα οφέλη του βιώσιμου τουρισμού, της υιοθέτησης ΑΠΕ και της πράσινης χρηματοδότησης.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα (μεταξύ άλλων) κορυφαίων ελληνικών «eco-friendly» προορισμών αποτελούν:
- Τήλος, το πρώτο «πράσινο» νησί της Μεσογείου
Το νησί τροφοδοτείται σχεδόν εξ’ ολοκλήρου από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας χάρη σε ένα υβριδικό σύστημα ηλιακών συλλεκτών και ανεμογεννητριών. Επιπλέον, η Τήλος έχει υιοθετήσει ένα πρόγραμμα μηδενικών αποβλήτων. Το νησί των Δωδεκανήσων περιγράφεται ως ένα φυσικό καταφύγιο που ενισχύει ένα πλούσιο οικοσύστημα με ποικίλη χλωρίδα και πανίδα.
- Χάλκη, το πρώτο «GR-Eco» νησί
Η Χάλκη μετασχηματίζει το ενεργειακό της σύστημα με ένα ηλιακό πάρκο και ένα μοντέλο εικονικού (ενεργειακού) συμψηφισμού, με στόχο να γίνει ενεργειακά αυτάρκης. Αποτελεί δηλαδή το πρώτο πρότυπο νησί ενεργειακής μετάβασης στην Ελλάδα με στόχο την προώθηση της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας.
- Αστυπάλαια, ένα πρότυπο νησί για βιώσιμη κινητικότητα
Βρίσκεται σε μεταμόρφωση για να γίνει ένα «έξυπνο και βιώσιμο νησί» από τον όμιλο Volkswagen, με έμφαση στην ηλεκτρική κινητικότητα και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
- Κέρκυρα, το αληθινά «πράσινο» νησί της Ελλάδος
Γνωστή ως το «πιο πράσινο» νησί λόγω των άφθονων δασών και της βλάστησής της. Επιπλέον, η Κέρκυρα έχει αναλάβει σημαντικές πρωτοβουλίες για την προστασία των απειλούμενων ειδών και τον υπεύθυνο τουρισμό.
- Αλόννησος, με το φημισμένο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο
Το νησί φιλοξενεί το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου – Βόρειων Σποράδων, το οποίο προστατεύει τη μεσογειακή φώκια μοναχού (Monachus monachus), η οποία απειλείται με εξαφάνιση, καθώς και άλλα θαλάσσια ζώα. Το νησί διαθέτει επίσης ένα μοναδικό υποβρύχιο μουσείο, που παρουσιάζει την πλούσια θαλάσσια βιοποικιλότητά του.
(*) Ο κ. Παύλος Σταματίου είναι Επίκουρος Καθηγητής Οικονομικών στο Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος (ΔΙΠΑΕ).
