Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας δεν είναι πια θεωρία· είναι γεωγραφία σε εξέλιξη. Ο XVII ετήσιος χάρτης–έκθεση της Società Geografica Italiana, με τίτλο «Paesaggi Sommersi – Γεωγραφίες της κλιματικής κρίσης στις παράκτιες περιοχές της Ιταλίας, καταγράφει με επιστημονική ακρίβεια το μέλλον των ιταλικών ακτών: έως και 45% των παραλιών κινδυνεύουν να χαθούν ή να μετασχηματιστούν ριζικά μέχρι το 2100.
Στο επίκεντρο της μελέτης βρίσκονται οι περιοχές του Άνω Αδριατικού, το Δέλτα του Πο, η Βενετία, η Καμπανία, η Σικελία, η Σαρδηνία και ο κόλπος του Τάραντα – περιοχές όπου η άνοδος της θάλασσας, η διάβρωση, η καθίζηση και η ανεξέλεγκτη δόμηση συναντώνται σε ένα εκρηκτικό μείγμα. Η SGI επισημαίνει ότι “η κρίση του κλίματος λειτουργεί πλέον ως πολλαπλασιαστής στρες”, επιδεινώνοντας χρόνιες πληγές που προήλθαν από δεκαετίες κακής διαχείρισης και υπερεκμετάλλευσης των ακτών.
Από το «πρόβλημα των ακτών» στη γεωγραφία της ευαλωτότητας
Η Ιταλία, σημειώνουν οι συντάκτες Filippo Celata και Stefano Soriani, έχει διαμορφώσει τις ακτές της μέσα από μια “μακρά πορεία αστικοποίησης και τουριστικοποίησης” που κατέστησε τον χώρο άκαμπτο και ευάλωτο. Οι παλιές «ζώνες μετάβασης» μεταξύ θάλασσας και ξηράς μετατράπηκαν σε σκληρές γραμμές ιδιοκτησίας, λιμενικών έργων και παραθεριστικών οικισμών. Αυτή η ακαμψία, υπογραμμίζει η έκθεση, είναι το μεγαλύτερο ρίσκο απέναντι στην επερχόμενη άνοδο της θάλασσας.
Ο χάρτης του Rapporto παρουσιάζει αναλυτικά τα πιο ευάλωτα σημεία:
- Η βόρεια Αδριατική (Βενετία, Ραβέννα, Τεργέστη) αποτελεί τη ζώνη με τη μεγαλύτερη πιθανότητα μόνιμης κατάκλυσης.
- Στη Σαρδηνία και την Καμπανία, η διάβρωση των ακτών και η απώλεια ιζημάτων συνδυάζονται με ανεξέλεγκτη τουριστική πίεση.
- Στην Πούλια και τον Τάραντα, η αγροτική παραγωγή κινδυνεύει από αλατότητα του εδάφους και εισβολή θαλασσινού νερού στα υπόγεια στρώματα.
20% των παραλιών θα χαθεί ως το 2050
Οι εκτιμήσεις της SGI είναι ανησυχητικές: μέχρι το 2050 θα χαθεί το 20% των ιταλικών παραλιών και έως το 2100 σχεδόν το 45%. Περισσότερες από τις μισές λιμενικές εγκαταστάσεις, αρκετά αεροδρόμια και χιλιάδες κατοικίες θα βρεθούν μέσα ή δίπλα σε ζώνες υψηλού κινδύνου πλημμύρας. Η έκθεση προβλέπει ότι θα χρειαστούν “διαχειριζόμενες μετακινήσεις πληθυσμών” και ριζική αναθεώρηση του παράκτιου πολεοδομικού σχεδιασμού, ειδικά σε περιοχές όπως το Λάτιο, η Εμίλια-Ρομάνια και η Σικελία.
Η εικόνα των παραλιών μετατρέπεται, επίσης, σε ζήτημα κοινωνικής και οικονομικής διάστασης. Οι συγγραφείς προειδοποιούν ότι η πτώση της αξίας γης και ακινήτων στις παράκτιες ζώνες μπορεί να πυροδοτήσει νέα κύματα κοινωνικής ανισότητας.
Τουρισμός και “τεχνητή θάλασσα”
Η μελέτη αφιερώνει εκτενές κεφάλαιο στον τουρισμό των ακτών, που ευθύνεται για τη συνεχή “τεχνητοποίηση” της γραμμής της θάλασσας. Η καθημερινή συντήρηση των παραλιών με μηχανικά μέσα, οι επεμβάσεις με φράγματα και τα έργα “ripascimento” (τεχνητή αναπλήρωση άμμου) δημιουργούν, όπως γράφουν οι ερευνητές, “ένα τοπίο διαρκούς ψευδαίσθησης σταθερότητας”. Η Ιταλία έχει φτάσει στο σημείο να εισάγει άμμο για να διατηρήσει τις τουριστικές ακτές της αμετάβλητες.
Στο ίδιο πλαίσιο, η έκθεση καταγράφει τη σύγκρουση μεταξύ οικονομίας και φυσικής ανθεκτικότητας: κάθε νέο λιμενικό ή βιομηχανικό έργο επιδεινώνει το πρόβλημα των ιζημάτων, ενισχύοντας την ανάγκη για ακόμη περισσότερες παρεμβάσεις. «Ένας φαύλος κύκλος προστασίας που καταστρέφει αυτό που θέλει να σώσει», όπως το διατυπώνει χαρακτηριστικά το κεφάλαιο για την Αδριατική.
Ο “χάρτης της βύθισης”
Η χαρτογραφική ενότητα του Rapporto, που παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε εθνική κλίμακα, αποτυπώνει με γεωχωρικά δεδομένα τις περιοχές που θα βρεθούν κάτω από τη στάθμη της θάλασσας στα σενάρια RCP 4.5 και RCP 8.5 για τα έτη 2050 και 2100.
Τα σημεία υψηλού κινδύνου περιλαμβάνουν:
- τη Βενετία και τις βόρειες λιμνοθάλασσες,
- το Δέλτα του Πο και τις πεδιάδες της Ρομάνια,
- την παράκτια ζώνη της Καμπανίας (Καζέρτα, Νάπολη),
- τις παραλίες της Τοσκάνης και του Λάτιου,
- και τμήματα της Καλαβρίας και της Σικελίας.
Η Società Geografica προτείνει, αντί των ακριβών και άκαμπτων τεχνικών φραγμάτων, τη μετάβαση σε “λύσεις βασισμένες στη φύση” — επαναφορά υγροτόπων, διαχείριση της υποχώρησης της ακτογραμμής και φυσική αναπροσαρμογή των οικισμών.
Blue economy ή μπλε αυταπάτη;
Στο κεφάλαιο για την “Blue Economy”, η SGI ασκεί σκληρή κριτική στην αλόγιστη ενεργειακή και λιμενική ανάπτυξη. Αν και αναγνωρίζει τη σημασία των ανανεώσιμων πηγών, προειδοποιεί για “νέα κύματα περιβαλλοντικής αποικιοποίησης”, καθώς μεγάλα έργα ανεμογεννητριών και υποθαλάσσιων εξορύξεων μετατρέπουν τη θάλασσα σε πεδίο συμφερόντων. «Η θαλάσσια οικονομία δεν πρέπει να σημαίνει επιστροφή στη λογική των πετρελαϊκών τοπίων (petroleumscapes)», τονίζει ο Marco Grasso από το Πανεπιστήμιο Μιλάνο-Μπίκοκα.
Μια γεωγραφία της ευθύνης
Η έκθεση ολοκληρώνεται με κάλεσμα για νέο πλαίσιο διακυβέρνησης των ακτών και επανανοηματοδότηση του δημόσιου χώρου. «Η κρίση του κλίματος δεν είναι φυσική αλλά κοινωνική – ένα καθρέφτισμα των επιλογών μας», γράφουν οι συντονιστές. Το Rapporto Paesaggi Sommersi λειτουργεί έτσι όχι μόνο ως επιστημονικό τεκμήριο, αλλά και ως πολιτικό μανιφέστο υπέρ μιας “γεωγραφίας της ευθύνης”, όπου η Ιταλία καλείται να ξαναφανταστεί τις ακτές της πριν τις χάσει.
Πηγή: Società Geografica Italiana, XVII Rapporto – “Paesaggi Sommersi: Geografie della crisi climatica nei territori costieri italiani” (2025).
