Ο παγκόσμιος τουρισμός βρίσκεται σε μια καμπή που θα καθορίσει το μέλλον του για τις επόμενες δεκαετίες. Μετά από μια περίοδο εκρηκτικής ανάκαμψης που πολλοί περιέγραψαν ως “revenge travel”, ο κλάδος καλείται να επαναπροσδιορίσει το ρόλο του μέσα σε ένα περιβάλλον έντονων κοινωνικών και περιβαλλοντικών προκλήσεων. Το World Economic Forum (WEF) επιχειρεί να δώσει απάντηση μέσα από τη νέα του έκθεση «Beyond Tourism: Coordinated Pathways to Inclusive Prosperity», η οποία παρουσιάστηκε τον Νοέμβριο του 2025.
Η μελέτη υπογραμμίζει ότι ο τουρισμός δεν είναι απλώς ένας από τους μεγαλύτερους οικονομικούς μοχλούς του πλανήτη, αλλά και ένα σύστημα αλληλεξάρτησης που αγγίζει σχεδόν κάθε τομέα: μεταφορές, υποδομές, εμπόριο, τεχνολογία, πολιτισμό, εργασία. Σύμφωνα με τις προβλέψεις του WEF, ο κλάδος αναμένεται να συνεισφέρει 16 τρισεκατομμύρια δολάρια στο παγκόσμιο ΑΕΠ έως το 2034, δημιουργώντας περισσότερες από 100 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας. Ωστόσο, πίσω από τους εντυπωσιακούς αριθμούς, η πραγματικότητα παραμένει άνιση: υπερτουρισμός, περιβαλλοντική πίεση, αστικές ανισότητες, αύξηση κόστους ζωής και υποβάθμιση τοπικών κοινοτήτων.
Από τον όγκο στην αξία – Η ανάγκη για “οικοσυστημική” αλλαγή
Η έκθεση του WEF τονίζει ότι ο παραδοσιακός τρόπος μέτρησης της επιτυχίας του τουρισμού — μέσω αριθμών επισκεπτών ή εσόδων — δεν επαρκεί πλέον. Αντίθετα, προτείνει ένα “ecosystem approach”, μια ολιστική προσέγγιση που ενώνει κυβερνήσεις, ιδιωτικό τομέα, τοπικές κοινωνίες και επενδυτικά κεφάλαια γύρω από κοινές στρατηγικές και αμοιβαία οφέλη.
Η καθηγήτρια Marina Novelli, Διευθύντρια του Sustainable Travel and Tourism Advanced Research Centre στο Nottingham Business School και μία από τις ειδικούς που συνεργάστηκαν με το WEF, επισημαίνει ότι το σημερινό μοντέλο τουρισμού συχνά λειτουργεί εξαγωγικά: «Φέρνει ανισότητες, τόσο στην παραγωγή εμπειριών όσο και στην κατανομή των ωφελειών. Πρέπει να δούμε τον τουρισμό όχι ως σύστημα εκμετάλλευσης αλλά ως μηχανισμό ανταλλαγής και συνδημιουργίας».
Η έκθεση αναλύει δέκα βασικές αρχές για τον μετασχηματισμό του κλάδου, οι οποίες είχαν εισαχθεί σε προηγούμενο πλαίσιο εργασίας του WEF, και παρουσιάζει συγκεκριμένα παραδείγματα εφαρμογής τους σε χώρες όπως η Πορτογαλία, η Νέα Ζηλανδία, το Βιετνάμ και η Κένυα. Αυτές οι περιπτώσεις δείχνουν πώς μια συντονισμένη, “οικοσυστημική” προσέγγιση μπορεί να αντιμετωπίσει φαινόμενα υπερσυγκέντρωσης, περιβαλλοντικής επιβάρυνσης ή κοινωνικού αποκλεισμού.
Ο υπερτουρισμός ως «σύμπτωμα» και όχι ως πρόβλημα
Η Novelli παρομοιάζει το φαινόμενο του υπερτουρισμού με παγόβουνο: «Στην κορυφή βλέπουμε τις συνέπειες — υπερπληθυσμό, πίεση στις υποδομές, αύξηση τιμών. Κάτω όμως από την επιφάνεια κρύβονται οι πραγματικές αιτίες: αστικός σχεδιασμός, οικονομικές πολιτικές, άνιση πρόσβαση στους πόρους και ανεπάρκεια στη διακυβέρνηση των προορισμών».
Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί, όπως υπογραμμίζει η έκθεση, συστημική σκέψη και κοινό όραμα. Δεν πρόκειται απλώς για ένα τεχνικό ή διαχειριστικό ζήτημα, αλλά για ανάγκη αναθεώρησης των μοντέλων ανάπτυξης. Οι πολιτικές περιορισμού του τουρισμού, όπως η επιβολή τελών ή ποσοστώσεων, αποτελούν βραχυπρόθεσμα εργαλεία, αλλά δεν λύνουν το βασικό πρόβλημα: την ανισορροπία μεταξύ προσφοράς και ανθεκτικότητας των προορισμών.
Τουρισμός: δικαίωμα ή προνόμιο;
Ένα από τα πιο καίρια ερωτήματα που θέτει το WEF είναι το αν ο τουρισμός αποτελεί δικαίωμα ή προνόμιο. «Οι περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο δεν ταξιδεύουν όχι επειδή δεν θέλουν, αλλά επειδή δεν μπορούν», τονίζει η Novelli. Το ζητούμενο, επομένως, είναι η διεύρυνση της προσβασιμότητας χωρίς να χάνεται η υπευθυνότητα που πρέπει να συνοδεύει κάθε ταξίδι.
Η μελέτη διακρίνει δύο βασικά ρεύματα σκέψης:
- Στον παγκόσμιο Βορρά, η συζήτηση επικεντρώνεται στη διαχείριση της ζήτησης, τη μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και την προστασία των προορισμών.
- Στον παγκόσμιο Νότο, κυρίως στην Αφρική και την Ασία, το ζητούμενο είναι η πρόσβαση, η δημιουργία ευκαιριών και η εξάλειψη των αποικιοκρατικών κληρονομιών που εξακολουθούν να διαμορφώνουν τα τουριστικά μοντέλα.
Η Novelli υπογραμμίζει ότι οι ευκαιρίες παραμένουν άνισα κατανεμημένες: «Οι πόροι, είτε χρηματοοικονομικοί είτε προσβάσιμοι, είναι αυτοί που καθορίζουν ποιος έχει τη δυνατότητα να επωφεληθεί».
Νέες τάσεις και παραδείγματα ανθεκτικότητας
Η πανδημία άλλαξε τη γεωγραφία των ταξιδιών, ενισχύοντας τις περιφερειακές αγορές. Η έκθεση καταγράφει ισχυρή αύξηση των ενδοπεριφερειακών ταξιδιών στην Αφρική και την Ασία — μια εξέλιξη που, όπως επισημαίνει η Novelli, καθιστά τον κλάδο πιο ευέλικτο και λιγότερο εξαρτημένο από τις μεγάλες τουριστικές αγορές της Ευρώπης και της Αμερικής.
Ένα παράδειγμα αποτελεί η Κένυα, όπου οι περιορισμοί των διεθνών ταξιδιών οδήγησαν σε ενίσχυση του εγχώριου τουρισμού. Οι επιχειρήσεις προσαρμόστηκαν εφαρμόζοντας δυναμική τιμολόγηση, κάνοντας τα ταξίδια προσιτά στους ντόπιους και ενισχύοντας την οικονομική ανθεκτικότητα των προορισμών.
Το μέλλον της εργασίας στον τουρισμό
Η έκθεση αφιερώνει ιδιαίτερο κεφάλαιο στο μέλλον της εργασίας. Παρά τη συμβολή του τουρισμού σε μία στις δέκα θέσεις εργασίας παγκοσμίως, ο κλάδος αντιμετωπίζει έλλειψη προσωπικού και απώλεια ταλέντου, καθώς πολλοί εργαζόμενοι εγκατέλειψαν τη φιλοξενία μετά την πανδημία.
Η Novelli επισημαίνει την ανάγκη για επανεκπαίδευση και κινητικότητα δεξιοτήτων: «Αν θέλουμε ο τουρισμός να παραμείνει ένας από τους μεγαλύτερους εργοδότες στον κόσμο, πρέπει να αναρωτηθούμε: τι είδους δουλειές προσφέρει; Είναι καλές δουλειές;».
Η μετάβαση προς ένα πιο δίκαιο και βιώσιμο εργασιακό περιβάλλον περιλαμβάνει την ενίσχυση της επαγγελματικής εξέλιξης, τη μεταφορά δεξιοτήτων μεταξύ κλάδων και τη δημιουργία προοπτικών για τις ομάδες που συχνά μένουν στο περιθώριο — όπως οι νέοι άνδρες σε περιοχές όπου οι πολιτικές ενδυνάμωσης των γυναικών, αν και θετικές, έχουν δημιουργήσει νέα κοινωνικά κενά.
Από το “Grand Tour” στη συλλογική ευθύνη
Το WEF υπενθυμίζει ότι η έννοια του τουρισμού γεννήθηκε ως προνόμιο των λίγων. Το “Grand Tour” της Ευρώπης τον 17ο αιώνα συμβόλιζε τη δυνατότητα πολιτιστικής καλλιέργειας για την αριστοκρατία. Σήμερα, το στοίχημα είναι ο τουρισμός να γίνει καθολικό δικαίωμα, αλλά με συνειδητή διαχείριση και συλλογική ευθύνη.
Η Novelli συνοψίζει αυτή την αλλαγή οπτικής: «Ο καθένας μας πρέπει να αναρωτηθεί αν θέλει να είναι μέρος του προβλήματος ή μέρος της λύσης. Είτε ταξιδεύουμε είτε όχι, έχουμε την ευκαιρία να ζούμε με πιο υπεύθυνους τρόπους».
Η έκθεση κλείνει με μια σαφή προτροπή: ο τουρισμός του μέλλοντος πρέπει να δημιουργεί αξία για όλους — ταξιδιώτες, κοινότητες, επιχειρήσεις και περιβάλλον. Μόνο τότε θα μπορέσει να αποτελέσει πραγματική δύναμη ευημερίας και όχι πηγή ανισότητας.
Πηγή: World Economic Forum –_Coordinated_Pathways_to_Inclusive_Prosperity_2025
